الف
  • أباد الله خضراءهم
  • ابدء بِنَفسک
    • ترجمه: «از خود آغاز کن!»
    • مترادف: «اول خویش سپس درویش.»
  • ابذل لصدیقک دمک ومالک
    • ترجمه: «خونت و اموالت را برای دوستت بده»
  • إبرة فی کومة قش
    • ترجمه: «سوزن در کوهی از کاه»
  • أبرد من الثلج
    • ترجمه: «سردتر از یخ»
  • أبصر من الوطواط
  • أبصر من زرقاء الیمامة
    • ترجمه: «دوربین*تر از زرقاء.»
    • تمثیل: «ای خداوندی که گر روی تو اعمی بنگرد// از فروغ روی تو بیناتر از زرقا شود.» قطران تبریزی
    • شرح: «زرقاء نام زنی از عرب است که از مسافتی بعید می*دیده*است.» امثال و حکم - دهخدا
  • أبصر من غراب
    • ترجمه: «دوربین*تر از کلاغ.»
  • أبطأ من سلحفاة
    • ترجمه: «کندتر از لاکپشت»
  • أبعد من الثریا
    • ترجمه: «دورتر از ثریا»
  • اَبقض*الاَشیا عندی*الطلاق
    • مترادف: «تو برای وصل کردن آمدی// نی برای فصل کردن آمدی» جلال*الدین محمد بلخی
    • مشابه: «بود سوزن به*از تیغ برنده// که این دوزنده آمد آن درنده»
  • أبکى من یتیم
    • ترجمه: «گریان تر از یتیم»
  • أبلغ من قس بن ساعدة
  • أبیع من إخوة یوسف
  • أتب من أبی لهب
  • أتبع من الظل
  • اتق شَر مِن اَحسنت اِلیه
    • ترجمه: «از زیان و آسیب آن*که بدو نیکویی کرده*ای پرهیز کن.» امثال و حکم - دهخدا
    • تمثیل: «گفت حق است این ولی ای سیبویه// اتق شر من احسنت الیه» جلال*الدین محمد بلخی
    • مشابه: «سزای نیکی بدی است.»
    • مشابه: «با هرکه دوستی خود اظهار می*کنم// خوابیده*دشمنی است که بیدار می*کنم»
  • اتقوا فِراسَة*المؤمِن
    • ترجمه: «بپرهیزید از تیزمغزی مؤمنان» امثال و حکم - دهخدا
    • تمثل: «تو اگر مؤمنی فراست کو// ور شدی مؤتمن حراست کو// فال مؤمن فراست نظر است// وین زتقویم و زیج ما بدر است// مؤمن از رنگ چهره برخواند// هرچه دانا زدفترش داند// دل مؤمن بسان آینه است// همه نقشی در آن معاینه است» اوحدی
  • اتقوا مِن غَضَب الحَلیم
    • ترجمه: «از خشم بردباران پرهیز کنید.»
    • مترادف: «از آن مترس که های و هو دارد// از آن بترس که سر بتو دارد»
    • تمثیل: «بگاه صلح سبک*روح*تر زحلم شجاع// به*روز حرب گرانمایه*تر زخشم حلیم» رونی
  • اتقو مِن مَواضِع التهم
    • ترجمه: «از بهتان*گاه*ها اجتناب ورزید» امثال و حکم - دهخدا
    • مترادف: «جایی منشین که چون نهی پای// تهمت*زده خیزی از چنان جای// صوفی که رود به*مجلس می// وقتی بچکد پیاله بر وی// چون شهره شود عروس معصوم// پاکی و پلیدیش چه*معلوم» امیر خسرو
    • مترادف: «چو من خلوت*نشین باشم تو مخمور// زتهمت، رأی مردم که شود دور» نظامی
  • اتَّکَلْنا منه على خُصٍّ
  • الاتحاد قوة
  • اترک الشر یترکک
  • اتسع الخرق على الراقع
  • اتق الأحمق أن تصحبه إنما الأحمق کالثوب الخلق کلما رقعت منه جانبا صفقته الریح وهنا فانخرق
  • أثبت من الوشم
  • أثقل من جبل
  • أجبن من نعامة
  • اجتنب مصاحبة الکذاب فإن اضطررت إلیه فلا تُصَدِّقْهُ
  • اجع کَلبَک یتعبک
    • ترجمه: «سگ خویش گرسنه دار تا از دنبال تو آید» امثال و حکم - دهخدا
    • مشابه: «اسب فربه شود، شود سرکش» سنائی
    • تمثل: «آلت اِشکار جز سگ را مدان// کمترک انداز سگ را استخوان// زان*که سگ چون سیر شد سرکش شود// کی سوی صید و شکاری خوش رود» جلال*الدین محمد بلخی
  • اجلس حیث یُؤْخَذُ بیدک وَتُبَرُّ ولا تجلس حیث یؤخذ برجلک وتُجَرُّ
  • أجهل الناس من کان على السلطان مدلا وللإخوان مذلا
  • أجود من حاتم
  • احذر الأحمق واحذر وُدَّهُ (إنما الأحمق کالثوب الْخَلَق)
  • احذر عدوک مرة وصدیقک ألف مرة فإن انقلب الصدیق فهو أعلم بالمضرة
  • احذر مباسطة*الملوک
    • ترجمه: «از بساط پادشاهان دوری کن»
    • مترادف: «از صحبت پادشه بپرهیز// چون پنبهٔ نرم زآتش تیز» نظامی
  • أحذر من غراب
    • ترجمه: «ترسنده*تر از کلاغ» امثال و حکم - دهخدا
    • تمثل: «بودم حذور همچو غرابی برای آنک// همچون غراب جای گرفتم در این خراب» مسعود سعد سلمان
  • احذروا من لا یرجى خیره ولا یؤمن شره
  • أحر من الجمر
  • إحراق طیبا
  • أحرس من کلب
  • أحرص من نملة
  • أحزن من الخنساء على صخر
  • اَحسَن*الشعر، یا اعذب*الشعر اکذبه
    • ترجمه: «شعر هرچه به*دروغ نزدیک*تر زیباتر»
    • تمثل: «در شعر مپیچ و در فن او// چون اکذب اوست احسن او» نظامی
  • أَحْسِنْ إلی الناس تستعبد قلوبهم
  • اُحْسِن اٍلی مِن اساء
    • ترجمه: «با آن*که بدی کرده نکویی میکن» امثال و حکم - دهخدا
    • مشابه: «بَدان*را نیک دارید ای عزیزان// که خوبان خود عزیز و نیک*روزند» سعدی
    • تمثل: «بدی را بدی سهل باشد جزا// اگر مردی احسن الی من اسا» سعدی
  • أحضر الناس جوابا من لم یغضب
  • احفر بئرا وَطُمَّ بئرا ولا تُعَطِّلْ أجیرا
  • احفظ قرشک الأبیض لیومک الأسود
  • أحکم من لقمان
  • أحمد البلاغة الصمت حین لا یَحْسُنُ الکلام
  • احمق من هبنقه
    • ترجمه: «احمق*تر از هبنقه»
    • شرح: هبنقه از حمقای مشهور عرب است که وقتی گردن*بندی به*خود آویخت. پرسیدند: این تورا به*چه*کار است؟ گفت: تا با دیگران عوض نشوم.»
  • أحن من الأم على أولادها
  • آخ الأْکْفاءَ وداه الأعداءأخوک من صَدَقک لا من صدّقک
  • أخاک أخاک إن مَنْ لا أخا له کَساعٍ إلى الهیجا بغیر سلاح
  • اختر أهون الشرین
  • اختلط حابلهم بنابلهم
  • آخر الحیاة الموت
  • آخر العنقود
  • اخطب لابنتک ولا تخطب لابنک
  • أَخْفَقَ حالب التیس
  • أخوک من صدقک النصیحة
    • ترجمه: «برادر تو آن*کس باشد که تورا پند دهد»
    • مترادف: «برادر تو آن*کس باشد که عیب تو از تو نپوشد» امثال و حکم - دهخدا
  • أخون من ذئب
  • ادب*النفس خیر من ادب*الدرس
  • ترجمه: «ادبی که در نهاد مرد باشد نیکوتر از ادبی است که از راه درس*خواندن کسب شود
    • مشابه: «بربسته دگر باشد و بررسته دگر»
    • تمثل: «ملک بربسته چنان باشد ضعیف// ملک بررسته چنان باشد شریف» جلال*الدین محمد بلخی
    • معنی: فطری و طبیعی از مصنوعی بهتر است.
  • ادخلوالبیوت من ابوابها
    • ترجمه: «از در خانه*ها وارد منازل شوید»
    • مشابه: «کار را از راه درست انجام دهید»
    • تمثل: «گر همی جویید دُر بی*بها// ادخلوالابیات من ابوابها» جلال*الدین محمد بلخی
    • معنی: هرکاری را باید از راه و طریق مخصوص به*خود آغاز نمود.
  • أَدّى قدراً مستعیرها
  • أدنى من حبل الورید
  • إذا أتاک أحد الخصمین وقد فُقِئَتْ عینه فلا تقض له حتى یأتیک خصمه .فلعله قد فُقِئَتْ عیناه
  • إذا أردت أن تطاع فأمر بما یستطاع
  • إذا الشعب یوما أراد الحیاة فلا بد أن یستجیب القدر
  • إذا المرء لم یدنس من اللؤم عرضه فکل رداء یرتدیه جمیل
  • إذا أنت أکرمت الکریم ملکته وإن أنت أکرمت اللئیم تمردا
  • إذا أنت لم تشرب مرارا على القذى ظمئت وأی الناس تصفو مشاربه
  • إذا بلغ الرأی المشورة فاستعن بحزم ناصح أو نصیحة حازم
  • إذا تخاصم اللصان ظهر المسروق
  • إذا تفرقت الغنم قادتها العنز الجرباء
  • إذا تکلمت بالکلمة ملکتک وإذا لم تتکلم بها ملکتها
  • إذا تم العقل نقص الکلام
  • إذا تمنیت فاستکثر
  • إذا تولى عقداً أحکمه
  • إذا جاء الحین حارت العین
  • إذا حان القضاء ضاق الفضاء
  • إذا حضر الماء بطل التیمم
  • إذا دببت على المنسأة من هرم فقد تباعد عنک اللهو والغزل
  • إذا ذکرت الذئب فأعد له العصا
  • إذا ذکرت الذئب فخذ الحذر
  • إذاذل مولى فهو ذلیل
  • إذا رأیت نیوب اللیث بارزة فلا تظنن أن اللیث یبتسم
  • إذازل العالِمُ زل بزلته العالَمٌ
    • ترجمه: «پای*لغز دانشمندان پای*لغز جهان است» امثال و حکم - دهخدا
    • مشابه: «هرچه بگندد نمکش می زنند// وای به*وقتی که بگندد نمک»
  • إذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه
    • ترجمه: «تبه*کاران بدگمان باشند» امثال و حکم - دهخدا
  • إذا سأل ألحف وإن سئل سوّف
  • إذا سلمت من الأسد فلا تطمع فی صیده
  • إذا سمعت الرجل یقول فیک من الخیر ما لیس فیک فلا تأمن أن یقول فیک من الشر ما لیس فیک
  • إذا صدأ الرأی أصقلته المشورة
  • إذا صُنْتَ المودة کان باطنها أحسن من ظاهرها
  • إذا ضربت فأوجع فإن الملامة واحدة
  • إذا ظلمت من دونک فلا تأمن عقاب من فوقک
  • إذا عُرِفَ السبب بطل العجب
  • إذا غامَرْتَ فی شرف مروم فلا تقنع بما دون النجوم
  • إذا فرغ الفؤاد ذهب الرقاد
  • إذا قصرت یدک عن المکافأة فلیصل لسانک بالشکر
  • إذا قل ماء الوجه قل حیاؤه (ولا خیر فی وجه إذا قل ماؤه)
  • إذا کان الصبر مُرًّا فعاقبته حلوة
  • إذا کان الکلام من فضة فالسکوت من ذهب
  • إذا کنت تدری فتلک مصیبة وإن کنت لا تدری فالمصیبة أعظم
  • إذا کنت ذا رأی فکن ذا عزیمة
  • إذا کنتَ ذا رأىٍ فکن ذا مشورة فإن فساد الرأی أن تترددا
  • إذا کنت سنداناً فاصبر وإذا کنت مطرقة فأوجع
  • إذا کنت فی کل الأمور معاتبا صدیقک لم تلق الذی لا تعاتبه
  • إذا لم یکن إلا الأَسِنَّةُ مرکبا فلا رأی للمضطر إلا رکوبها
  • إذا لم ینفعک البازی فانتف ریشه
  • إذا نُصِرَ الرأی بطل الهوى
  • إذا هَبَّتْ ریاحک فاغتنمها
  • اذالم تستحی فأفعل ما تشاء
  • أذل البخل أعناق الرجال
  • أراق ماء وجهه
  • أرخص من التمر فی البصرة
  • أرسل حکیما ولا توصه
    • مترادف: «حکیم را به*وصیت*کردن حاجت نیست» قرة*العین
  • أرفع من السماء
  • أرق من النسیم
  • أرى کل إنسان یرى عیب غیره ویعمى عن العیب الذی هو فیه
  • أریق من ماء شبابه
  • ازرع کل یوم تأکل
  • أزهى من طاووس
  • أساء سمعا فأساء إجابة
  • أسبق من الأجل
  • أسبق من الأفکار
  • استر عورة أخیک لما یعلمه فیک
  • استقبال الموت خیر من استدباره
  • استندت إلى خصٍ مائلٍ
  • استنوق الجمل
  • أسد علیَّ وفی الحروب نعامة
  • أسرع من البرق
  • أسرع من الریح
  • أسرع من الطرف
  • أسرع من سهم
  • أسقط فی یده
  • أسمع جعجعة ولا أرى طحنا
  • الإشارات تُغْنی اللبیب عن العبارات
  • أشأم من البسوس
  • أشأم من طویس
    • ترجمه: «بدشگون*تر از طویس»
    • تمثل: «بلی شوم*تر از طویسی که فعلت// همی رخنه در حکم فرقان نماید» ادیب پیشاوری
    • شرح: «طویس نام مخنثی از عرب است که به*شومی و نافرخندگی مشهور بوده* و او خود می*گفته*است، ای مردمان مدینه تا من زنده باشم خروج دجال و دابه را چشم دارید و چون بمیرم دل آسوده کنید... ساعتی که مادر مرا بزاد پیامبر خدای از جهان بشد و گاهی که از شیر بازگرفت ابی*بکر فرمان یافت. و بدان روز که به* حد مردان رسیدم عمر را بکشتند. و در شب کدخدایی من عثمان به *قتل رسید.» امثال و حکم - دهخدا
  • اشتدی یا أزمة تنفرجی
  • أشجع من دیک
  • أشجى من حمامة
  • أشد الجهاد مجاهدة الغیظ
  • أشد الفاقة عدم العقل
  • اشکر من أَنْعَمَ علیک وأَنْعِمْ على من شکرک
  • أشم من نعامة
  • أشهر من النار على الْعَلَمِ
  • اصبر تنل
  • اصبر قلیلا فبعد العسر تیسیر وکل أمر له وقت وتدبیر
  • اصبر لکل مُصِیبةٍ وتجلًّدِ واعلم بأن الدهر غیر مُخَلَّدِ
  • أصبر من حمار
  • أصحاب العقول فی نعیم
  • أصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم
  • أصفى من الدمعة
  • إصلاح الموجود خیر من انتظار المفقود
  • أصنع من دود القز
  • اضحک یضحک العالم معک وابک تبک وحدک